ЭКОНОМИКА

გურამ მარხულია „დაშნაკცუტუნის“ სისხლიანი ნაკვალევი' თავი I

21.11.15 12:14




„დაშნაკციუტიუნი" და ეროვნული პარტიების შექმნის პოლიტიკური ფილოსოფია რუსეთის იმპერიაში

რუსეთის იმპერიის პოლიტიკური პარტიების მოზაიკაში შეიძლება გამოვყოთ რამდენიმე ძირითადი იდეოლოგიური მიმართულება, რომლებიც ჩამოყალიბდა XIX ს დასასრულსა და - XX ს-ის დასაწყისში. თუ განვალაგებთ ყველა პარტიას პოლიტიკური სპექტრის წარმოსახვითი შკალაზე, მარჯვნიდან მარცხნივ შემდეგ თანმიმდევრობას მივიღებთ: კონსერვატიული, ქრისტიან-დემოკრატიულ, ლიბერალურ, ცენტრისტული, სოციალ-დემოკრატიული პარტია, "მწვანეთა" და კომუნისტური. ღერძს წარმოადგენდა ნაციონალისტური მიმართულების პარტიები, რომელთაც იდეოლოგიური ხაზი ყოველთვის მკაფიოდ არ ესმოდათ და მათ რიგებს მიეკუთვნება სომხური ნაციონალისტური პარტია „დაშნაკცუტიუნი", რომელმაც სხვათა თვალის ასახვევად უწოდა საკუთარ თავს სოციალისტური.


ნაციონალური ურთიერთობების შესწავლას საზოგადოებისთვის აქვს როგორც სამეცნიერო, ასევე პრაქტიკულ-პოლიტიკური მნიშვნელობა. ეროვნული ურთიერთობები მჭიდროდ არის გადახლართული ეკონომიკურ,, სოციალურ, კულტურულ, დემოგრაფიულ, ფსიქოლოგიურ და სხვა ფაქტორებთან. ისინი არიან უმთავრესი ელემენტები პოლიტიკური ისტორიისა. როგორც გამოცდილებამ აჩვენა, ეროვნული საკითხის არასათანადო შეფასებამ შეიძლება გამოიწვიოს კონფლიქტური სიტუაციები, საფრთხე შეუქმნას სახელმწიფოს სტაბილურობას, მის მთლიანობას.
ოპტიმალური ეროვნული პოლიტიკის შემუშავება მოითხოვს მივმართოთ მრავალეროვნულ რუსეთის იმპერიაში ნაციონალურ ურთიერთობათა ჩამოყალიბებისა და განვითარების ისტორიას, გამოვავლინოთ დადებითი და უარყოფითი გამოცდილება ამ სფეროში. ეროვნულ ურთიერთობათა განვითარების თავისებურებების და ნაციონალურ პოლიტიკურ გაერთიანებათა საქმიანობის მეცნიერული ანალიზი - მნიშვნელოვანი წინაპირობაა პრობლემის გაგებისა და გადაჭრისა ამ რთულ საზოგადოებრივ ურთიერთობათა მხარეში.
ეროვნული პოლიტიკის წარმართვის სირთულე რუსეთის იმპერიაში დიდწილად ღრმავდება გარკვეულ რეგიონებში, ქვეყნის ცალკეულ ტერიტორიებზე სხვადასხვა ხალხების თანაცხოვრებით.XIX — XX სს მიჯნაზე სიტუაცია ასე გამოიყურებოდა: პოლონეთის სამეფოში ცხოვრობდნენ რუსები, პოლონელები, ებრაელები, გერმანელები; ბალტიისპირეთის რეგიონში - რუსები, გერმანელები, ლატვიელები, ესტონელები; ჩრდილო-დასავლეთ ტერიტორიზე - რუსები, პოლონელები, ბელორუსები, ლიტველები, ებრაელები; ამიერკავკასიაში - რუსები, სომხები, ქართველები, აზერბაიჯანელები; უკრაინაში - რუსები, უკრაინელები, პოლონელები, ებრაელები. მრავალფეროვანი ფაქტორების კომბინაციამ გამოიწვია ეროვნული მოძრაობის ზრდა რუსეთის იმპერიის ეროვნული საზღვრებში და დააჩქარა უნიკალური მომენტი ისტორიაში - ეროვნული პოლიტიკური პარტიებისა და ორგანიზაციების შექმნა-გაჩენა .
მხოლოდ ის ფაქტიც, რომ ეროვნული პარტია რუსეთში წარმოიშვა უფრო ადრე ვიდრე სრულიად რუსეთისა, მეტყველებს იმაზე რომ საჭიროა მათი ფორმირების, განვითარებისა და ურთიერთქმედების პროცესის შესწავლა. განსხვავებული პოლიტიკური ორიენტაციის მქონე ფრაქციების საკუთარ შემადგენლობაში ყოლით, ეროვნული პარტიები გავლენას ახდენდნენ პოლიტიკურ ორგანიზაციებზე, რომლებიც მოქმედებდნენ ცენტრალურ რუსეთში. საქმე ეხებაურთიერთგავლენას, არა მარტო ზოგად პოლიტიკურ საკითხებს ეროვნულ და საერთორუსულ პარტიებს შორის, არამედ სპეციფიკურეთნიკურპრობლემებსაც .
მიუხედავად იმისა, რომ ამ ეროვნულმა პრობლემატიკამ ფართო გაშუქება მოიპოვა ქართულ ისტორიოგრაფიაში, არსებობს მთელი რიგი ნაკლებად გამოკვლეული პრობლემებისა, რომელიც ახალი წყაროების აღმოჩენისა და პრაქტიკული მოთხოვნების გათვალისწინებით საჭიროებს დამუშავებას.
საბჭოთა პერიოდის ისტორიოგრაფიაში ეს თემა განიხილებოდა მმართველი პარტიის შესაბამისად .ისეთი მნიშვნელოვანი საკითხი, როგორიცაა ხელისუფლების ეროვნული პოლიტიკა, დიდი ხნის განმავლობაში არ იწვევდა მკვლევართა განსაკუთრებულ ინტერესს . საბჭოთა ხელისუფლების პირველ ათწლეულში გამოვიდა ს.ი. სემკოვსკის და ე. დრაპკინის მონოგრაფიები, რომლებშიც ავტორები მარქსიზმ-ლენინიზმის მეთოდოლოგიის საფუძველზე კრიტიკული პოზიციიდან განიხილავდნენ ეროვნული პოლიტიკის ავტოკრატიის პრობლემას.
ზოგიერთი ინტერესი ამ თემასთან დაკავშირებით საბჭოთა მკვლევარებს გაუჩნდათ 1950-იან წლებში, თუმცა ის დაკავშირებული იყო კონკრეტული საკითხების შესწავლასთან , მაგალითად რუსეთის იმპერიის საჯარო განათლების განვითარებასთან. (როგორც პოლიტიკის ერთ ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ასპექტთან ეროვნული ურთიერთობების სფეროში ). ამ დროს გამოქვეყნდა ს.ა. მოვსესიანის მონოგრაფია და დაცული იქნა სადოქტორო დისერტაცია.
ეროვნული ცნობიერების ზრდა და მასთან დაკავშირებული პარტიული ზრდის პროცესი რუსეთის სასაზღვრო რეგიონებში განპირობებული იყო ცენტრალური ხელისუფლების მიერ გატარებული რეგიონების მოდერნიზაციის გაძლიერებით . ეკონომიკური თვალსაზრისით ხელისუფლებამ გაატარა შორსმჭვრეტელი პოლიტიკა, რაც აქტიურად ხელს უწყობდა სამრეწველო ცენტრების ფორმირებას. საბოლოო ჯამში, XIX საუკუნის ბოლოს შეიძლება ვილაპარაკოთ სამრეწველო წარმოების წმინდა სპეციალიზაციაზე გარკვეულ ეროვნული სასაზღვრო ტერიტორიებზე, ასევე ქალაქების სწრაფ ზრდაზე. ეტაპობრივად იზრდებოდა სკოლების რაოდენობა და შესაბამისად მოსახლეობის განათლების დონე. სწორედ განათლების სფეროში მიმდინარეობდა ბრძოლა ეროვნულ ელიტასა და ცენტრალურ ხელისუფლებას შორის ფინანსურ და პოლიტიკურ კონტროლზე საჯარო სკოლებში. თუმცა, ცარისტული მთავრობის სერიოზული უუნარობა იყო ის, რომ იგი ცდილობდა ეკონომიკური სფეროს რეფორმირებას პოლიტიკური სფეროს კონსერვირებით.მოდერნიზაციის პროცესებმა მთავრობის კონსერვატიულ პოლიტიკასთან ერთად ხელი შეუწყო ისეთი ნაციონალისტურად განწყობილი ელიტის ფორმირებას, რომელიც განიხილავდა წარმატებულ ეკონომიკურ განვითარებას თავიანთ რეგიონებში, როგორც წინაპირობას შეექმნათ სახელმწიფოებრიობა, ან თუნდაც ავტონომია გაფართოებული უფლებებით .
დასავლეთში და კავკასიაში სკოლების რუსიფიკაციის ცარისტულმა პროგრამა, ამ ხალხების ასიმილაციის მცდელობა და არარუსი მოქალაქეების სამთავრობო სამსახურებიდან გამოძევება არ იძლეოდა მოსალოდნელ შედეგებს. გარდა ამისა, ხელისუფლებაში ეროვნული პრობლემები დიდწილად განიხილებოდა კონფესიური ურთიერთობების ფარგლებში.
1905-1907წწ რევოლუციის პერიოდში ხელისუფლება წავიდა დროებით, და ამიტომაც არათანმიმდევრულ დათმობებზე ეროვნულ-კონფესიური საკითხში .
თუმცა რევოლუციურმა გამოსვლებმა ადგილზე ნათლად მიანიშნა ცენტრის XIX საუკუნის ბოლოს განხორციელებული პოლიტიკის მარცხი. 1905-1907 წლების რევოლუციის ჩახშობის შემდეგ ძველი პოლიტიკის განახლება, მიუთითებს პეტერბურგისმიერრუსეთის დასავლეთსა და ამიერკავკასიაში პოლიტიკური და საზოგადოებრივი გაერთიანებების ეროვნული საკითხის მნიშვნელობის შეუფასებლობას .
ეროვნული პოლიტიკური ორგანიზაციების კლასიფიცირება, რომლებიც მოქმედებდნენ რუსეთს იმპერიის ტერიტორიაზე, შესაძლებელია მათი დამოკიდებულების ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის კონსტიტუციური პრინციპთან. პარტიის თითოეული ჯგუფის შიგნით შეიძლება გამოვყოთ ზოგიერთი ნიშან-თვისება, რომელთა გათვალისწინებითაც გახდა შესაძლებელი, გაცილებით ზუსტი კლასიფიკაცია პოლიტიკური ორგანიზაციებისა. ამ ნიშნებს შორის გამოიყოფა:
1. საშუალო სკოლებში ადგილობრივი ენის სწავლების დამოკიდებულება (ეროვნულ-კულტურული ასპექტი); 2. რუსეთის ტერიტორიაზე შესაძლო დიასპორაში შემდგომი პოტენციურ შესაძლებლობათა ან შეუძლებლობათა საკითხი (უფრო ზუსტად ეროვნული ასპექტი); 3. ამა თუ იმ პატარა ერის ეკონომიკური როლის განსაზღვრა ქვეყნის სამეურნეო ცხოვრებაში (ეკონომიკური ასპექტი); 4.ეროვნული გრძნობების ღია გამოვლინებების შენარჩუნების შესაძლებლობა/შეუძლებლობა, განსაკუთრებით პოლიტიკური გამიჯვნის თვალსაზრისით შექმნილი დამოუკიდებელი სახელმწიფოდან გამოყოფამდე (სახელმწიფო-სამართლებრივი ასპექტი).
საბოლოო ჯამში ავტონომიური პარტიის ჯგუფში გამოიყო სამი ქვეჯგუფი, რომლებიც განიხილავდნენ ეროვნულ საკითხს სხვადასხვა იდეურ პოზიციებში. პირველ ქვეჯგუფს მიეკუთვნებოდნენ პარტიები, რომლებიც თეორიულად ამართლებდნენ ეროვნულ-კულტურული ავტონომიის ინსტიტუტის დანერგვას ეროვნული საკითხის გადასაწყვეტად რუსეთში. ამ ქვეჯგუფის პარტიებს მიეკუთვნებოდნენ ბუნდ-ი, სოციალისტური ევროპული მუშათა პარტია და სომხური ,,დანშაკცუტუნი".
მეორე ქვეჯგუფს მიეკუთვნება ის ორგანიზაციები, რომლებიც თვლიდნენ რომ ეროვნული პრობლემები უნდა გადაჭრილიყო ტერიტორიული ავტონომიის ფარგლებში, რომელიც განიხილებოდა, როგორც ადგილობრივი (რეგიონალური) კანონშემოქმედების (და შესაბამისად, ადგილობრივი საკანონმდებლო ორგანოების სეიმის, რადას და ა.შ. სახით შექმნა) განხორციელების შესაძლებლობა, სრულიად რუსული კანონმდებლობის ნორმების შესაბამისად, თუმცა ეროვნული ენის გათვალისწინებით ადმინისტრაციულ და საგანმანათლებლო საქმიანობაში.ეროვნული საკითხის გამოკვეთილ პრიორიტეტებს საერთო პოლიტიკური პლატფორმასთან შედარებით ასახავს დოკუმენტები და მასალები მთელი რიგი პარტიებისა, როგორიცაა პოლონეთის სამეფოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, პოლონეთის სამეფოს და ლიტვის სოციალ-დემოკრატია, პოლონეთის სოციალისტური პარტია - მემარცხენეები, უკრაინის რევოლუციური პარტია, უკრაინული სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტია , ბელორუსული სოციალისტური ასამბლეა , საქართველოს სოციალისტ-ფედერალისტების პარტია .
და ბოლოს, მესამე დაჯგუფება ავტონომიური პარტიებისა მიეკუთვნება ის ორგანიზაციები, რომლებიც ასევე გამოდიოდნენ ავვტონომიური პოზიციიდან, თუმცა პრიორიტეტი იყო კლასობრივი პრინციპის პრობლემა ეროვნულ სფეროში: საქართველოს სომეხ სოციალ-დემოკრატთა გაერთიანება, "გუმეტი" ლატვიის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის და „სპილკა".გამოხატვისა მათი მხარდამჭერების მიმართ. ეროვნული საკითხების პრობლემატიკის განხილვისას ამ ორგანიზაციების პროგრამულ გამოსვლებში ნათლად იკვეთება ინტერნაციონალური რიტორიკა. როგორც მომავალმააქტიურმა თანამშრომლებმა RSDLP, მათ დააწინაურეს სლოგანი " ერთა თვითგამორკვევის უფლება", დაიტოვეს უფლება ეროვნული ინტერესების
სეპარატისტულ პოლიტიკურ გაერთიანებათა შორის გამოიყოფა "ფარული" და "ღია" სეპარატისტები. პირველ დაჯგუფებას მიეკუთვნება ისეთი პოლიტიკური გაერთიანებები, როგორიცაა ლიტვის სოციალ-დემოკრატიული პარტია, უკრაინის დემოკრატიული პარტია, უკრაინის რადიკალური პარტია, უკრაინის დემოკრატიულ-რადიკალური პარტია, უკრაინის სოციალ-რევოლუციონერთა პარტია, სომხური ,,გნჩაკ" . ისინი ერთის მხრივ გარე აუდიტორიისთვის გამოდიოდნენ ავტონომიური პოზიციიდან, საუბრობდნენ ტერიტორიულ-კულტურული ავტონომიის სასარგებლოდ , მაგრამ მეორეს მხრივ შიდა გარემოცვისთვის დემოკრატიულ ფრაზებს ამოფარებულნი აშკარად საუბრობდნენ სეპარატისტული პოზიციიდან გამომდინარე. ასეთი ტიპის პარტიების გამოჩენა აიხსნება მათი სურვილით გამოეყენებინათ ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური ვითარება, რადგანაც მათ უკვე გააჩნდათ მზა პოზიცია ვითარების განვითარების ორივე სცენარისთვის: როგორც რევოლუციური მოვლენების ესკალაციის, ასევე მათზე ოფიციალური პოზიციის დასაფიქსირებლად
„ღია" სეპარატისტულ დაჯგუფებას ეკუთვნოდა ის პოლიტიკური გაერთიანებები, რომლებიც საზოგადოებრივი განვითარების შესაძლებლობას უკავშირებდნენ ეროვნული დამოუკიდებლობის აუცილებელ წინაპირობას. ამ პარტიებს მიეკუთვნება: სომხური პარტია დაშნაკცუტიუნი, პოლონეთის სოციალისტური პარტია, უკრაინის სახალხო პარტია, ლიტვის დემოკრატიული პარტია. ღია ნაციონალისტური პოზიციიდან გამოსვლით ამ პარტიების ლიდერები აშკარად აფიქსირებდნენ და წინ სწევდნენ ტერიტორიული პრეტენზიებს არა მხოლოდ რუსეთის მიმართ, არამედ მეზობელი ქვეყნების მიმართაც, სადაც მრავალრიცხოვანი იყო მათი ეთნიკური დიასპორები.სხვა სიტყვებით, რევოლუციური გამოსვლები რუსეთში, ავსტრია-უნგრეთში, სპარსეთში, თურქეთში, ფაქტობრივად, მომგებიანი იყო ამ სეპარატისტული ორგანიზაციებისთვის. პირველ რიგში ეს ხელს აძლევდასომეხ ნაციონალისტებს, რომლებიც საზრდოობდნენ რუსეთით და იყენებდნენ მას თავისი გეოპოლიტიკური მიზნების განხორციელებაში ოსმალეთის იმპერიის მიმართ .
ეროვნულად ორიენტირებული პარტიების წინდაუხედაობას და 1905 წლის 17 ოქტომბრამდე საკუთარი პოზიციების ლეგალურად, აშკარად გამოხატვის შეუძლებლობას, ხშირად მიჰყავდა იმ მდგომარეობამდე რომ ერთი და იგივე შეხედულებებს იცავდნენ ერთსა და იმავე დროს რამდენიმე პოლიტიკური ჯგუფები. სიტყვის თავისუფლებასთან ერთად 1907 წლის რევოლუციის ფონზე დაიწყო ამ ჯგუფების სწრაფი პოლიტიკური გაერთიანების ფართო პროცესი . ამ პროცესის პარალელურად რევოლუციის მსვლელობისა და განსაკუთრებით დასასრულისკენ, მიმდინარეობდა უკუპროცესი, უფრო ზუსტად კი: შიდაპარტიული გამიჯვნა, რამაც გამოიწვია დეტალურად პარტიული სისტემის და ხშირ შემთხვევაში დიდი პარტიების გახლეჩვა.
და მაინც, 1905-1907 წწ. რევოლუციური სიტუაციის უდავოდ პოზიტიურ მომენტად იქცა ის, რომ ბევრპოლიტიკურ გაერთიანებებს, გამოავლინეს რა კანონიერი კავშირები მასებთან, მიეცათ ინსტიტუციონალიზაციის საშუალება, როგორც რეფორმირებულ მეფის ხელისუფლებასთან (ლეგალიზაცია) ასევე, ერთმანეთთან დაკავშირებით (პოლიტიკური პლატფორმების დაზუსტება პრესაში და პარტიის ლიტერატურა). ამ პოლიტიკური პროცესის შედეგად (1917 წლისთვის ის არ იყო დასრულებული) რუსეთში წარმოიქმნა თითქმის სამი ათეული ორგანიზაციები, რომელთაც თუნდაც დღვანდელი გადასახედიდან სამართლიანად შეიძლება ვუწოდოთ პარტიები.
რა თქმა უნდა განსაკუთრებულად რადიკალურებს მათ შორის (სეპარატისტებს) მეფის ხელისუფლება ცდილობდა ჩამოეშორებინა წარმომადგენლობითი ინსტიტუტებიდან, და ამით მათ სწირავდა სტაგნაციისა და იატაკქვეშა საქმიანობისთვის. ამასთან უფრო ზომიერი ნაწილი პოლიტიკური სპექტრისა, თუ მთლიანად არა ფრაქციულმა წარმომადგენლობა, მათი ხელმძღვანელების მეშვეობით გამოვიდნენ სრულიადრუსულ ტრიბუნაზე, რომელიც გაიხსნა 1906 წ სახელმწიფო სათათბიროში.
ძირითადი მოთხოვნა ყველა დეპუტატისა ეროვნული პარტიებიდან იკვეთებოდა ვიწრო კონკრეტულ მოთხოვნებში ცალკეულ ეროვნულ სასაზღვრო რეგიონებთან მიმართებაში. თავის დროზე, ამან გამოიწვია პარტიის ლიდერთა მიერ რეგიონული თვითმმართველობის საკითხის დაყენება ეროვნული საკანონმდებლო ორგანოებთან ერთად, რომელთაც ეკისრებოდათ ყველა ეკონომიკურ და პოლიტიკურ საკითხებზეპასუხისმგებლობა. სხვა სიტყვებით, საქმე ეხებოდა ეროვნული ელიტის მხრიდან ფინანსურ, მიწის და სხვა აქტივების კონტროლს.

სათათბიროს III და IV მოწვევის ნაციონალისტი დეპუტატების საპარლამენტო საქმიანობა ხასიათდება უპირველეს ყოვლისა, I – II მოწვევის სათათბიროზე დაგროვილი გამოცდილებით, და შესაბამისად მთელი რიგი მოთხოვნების გაფართოებით იმ საკითხებზე, რომელიც¬გამოყენებულიქნ აეროვნული მოთხოვნების წამოსაყენებლად გარეუბნებში. აღმოჩნდა, რომ ამ მოთხოვნების დედააზრი ეროვნულ სფეროში დიდად არ განსხვავდებოდა იმ მოთხოვნებისგან, რომელიც უკვე გაჟღერებული იყო სახელმწიფო სათათბიროს პირველი ორი მოწვევის სხდომებზე. თუმცა, აქცენტმა თანდათან გადაინაცვლა ხელისუფლების რუსიფიკაციის პოლიტიკის კრიტიკაზე, რაც გამოიხატა განათლების სისტემაში, სასამართლოების, რელიგიურ, ადმინისტრაციული მართვის და ა.შ. უფრო მეტიც, რუსიფიკაციის პოლიტიკა ამ დეპუტატების აზრით, ტარდებოდა სხვადასხვა დონეზე - და როგორც ადგილობრივი, ისე ცენტრალური ხელისუფლების მხრიდან.
ამავე დროს პირველი ორი მოწვევის დუმასთან შედარებით მნიშვნელოვნად შერბილდა დეპუტატთა გამოსვლები. ზედაპირზე ამოტივტივდა ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებს შორისინტერესების წინააღმდეგობანი, რამაც საბოლოო ჯამში არ დაუშვა დუმაში ეროვნული საკითხის , როგორც ცალკე XX საუკუნის დასაწყისის საშინაო პოლიტიკის პრობლემის განხილვა .
ეჭვგარეშეა, რომ უმრავლესობა ეროვნული პარტიებისა, საკუთარი ხალხის მოთხოვნების დაკმაყოფილებისას, ვერ სცილდებოდნენ რუსეთში ეროვნული საკითხის გადაწყვეტის ვიწრო ნაციონალისტურ იდეებს.ეს კი თავის მხრივ პირდაპირ გავლენას ახდენდა სახელმწიფოს მიერ გატარებულ პოლიტიკაზე. საზოგადოების მოთხოვნების შესახებ კომუნიკაციის ნაკლებობამ ეროვნული პარტიებისაგანსაზღვრა ცენტრალური ხელისუფლების ყურადღება მხოლოდ ეროვნული ურთიერთობების გარკვეულ ასპექტებზე. XIX ს. ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისის გამოცდილების გათვალისწინებით შეიძლება ითქვას, რომ ეროვნულისაკითხი უნდა განიხილებოდეს სოციალურიგანვითარების სხვა სფეროებთან მჭიდრო კავშირში, ხოლო პოლიტიკა უნდა გატარდეს ყველა ეროვნებების ინტერესების გათვალისწინებით. თუმცა, სომხური ნაციონალისტური პარტია „დაშნაკცუთიუნი", რომელიც ცხვრის ტყავში გახვეული უწოდებდა საკუთარ თავს სოციალისტურს, ატარებდა მხოლოდ საკუთარ ინტერესებს და ქმნიდა გრანდიოზულ გეგმებს, რამაც შემდგომში მიიყვანა ის ტრაგედიამდე.

------------------------------------------------------
Алекторов А.Е. Инородцы в России. Современные вопросы. Финляндцы. Поляки. Латыши. Немцы. Армяне. Татары. СПб., 1906; Гредескул H.A. Россия и ее народы. Пг., 1916; Петухов Е.В. Императорский Юрьевский, бывший Дерптский университет за сто лет его существования. 1802— 1902. Юрьев, 1902
.
В 1984 году под редакцией Ю.С. Кукушкина вышла коллективная монография «Национальный вопрос в дореволюционной России и его решение после Великой Октябрьской социалистической революции», в рамках которой были введены в научный оборот новые архивные материалы.; Миллер А.И. Империя Романовых и национализм: эссе по методологии исторического исследования. М., 2006.; В.А. Тишкова.Национальная политика России: история и современность. М., 1997; Тишков В. А. Концептуальная эволюция национальной политики в России // Россия в XX в.: Проблемы национальных отношений. М., 1999. С. 31 — 54; Трепалов В.В. Формирование системы отношений между центром и национальными окраинами в России (XVI — XX века) // Россия в XX в.: Проблемы национальных отношений. М., 1999. С. 115 — 120.; Авилиани С. Национальный вопрос в России и его разрешение в программах политических партий. Пг., 1917.;Всеподданейший доклад И. И. Воронцова-Дашкова Николаю II. 12.3.1905 г. // Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 481 — 482.;Всеподданейший доклад И. И. Воронцова-Дашкова. 22.4.1905 г. // Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 476 — 477.; Всеподданейший доклад А.П. Игнатьева 22 мая 1906 г. II Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 79 — 80.; Выписка из Всеподданейшего отчета о состоянии Тифлисской губернии за 1899 г. // Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 469 — 470

Всеподданейший доклад А.П. Игнатьева 22 мая 1906 г. ; Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 79 — 80.
Каппелер А. Россия — многонациональная империя. М., 2000.; Национальный вопрос в дореволюционной России и его решение после Великой Октябрьской социалистической революции / Под ред. Ю.С. Кукушкина. М., 1984.; Смит Э. Национализм и модернизм. Критический обзор современных теорий наций и национализма. М., 2004.; Тишков В.А. Очерки теории и политики этничности в России. М., 1997
Семковский С.Ю. Национальный вопрос в России. Пг., 1918; Драпкина Е. Национальный вопрос в царской России. М., 1930

Драпкина Е. Национальный вопрос в царской России. М., 1930.

Например: Высочайшее повеление, объявленое Министром Народного Просвещения «О разрешении Ольге Вернер открыть на ее средства в городе Лодзи женскую Гимназию с правами правительственных Гимназий». 4.6.1905 г. //ПСЗ. Собр. 3. Т. 25. Отд. 1. Ст. 26341

Высочайше утвержденное мнение Государственного Совета «Об устройстве надзора за начальными училищами Дерптского учебного округа». 26.1.1887 г. //ПСЗ. Собр. 3. Т. 7. Ст. 4196.

Мовсисян С.А. Состояние народного образования и распространение марксистских педагогических идей в Армении, 1900— 1917. Ереван, 1955
Степанов Ю.Г. Национальные движения и национальная политика в Российской империи второй половины XIX — начала XX века // Освободительное движение в России. Саратов, 2007. Вып. 22. С. 64 — 74. В 1984 году под редакцией Ю.С. Кукушкина вышла коллективная монография «Национальный вопрос в дореволюционной России и его решение после Великой Октябрьской социалистической революции», в рамках которой были введены в научный оборот новые архивные материалы.; Миллер А.И. Империя Романовых и национализм: эссе по методологии исторического исследования. М., 2006.; В.А. Тишкова.Национальная политика России: история и современность. М., 1997; Тишков В. А. Концептуальная эволюция национальной политики в России // Россия в XX в.: Проблемы национальных отношений. М., 1999. С. 31 — 54; Трепалов В.В. Формирование системы отношений между центром и национальными окраинами в России (XVI — XX века) // Россия в XX в.: Проблемы национальных отношений. М., 1999. С. 115 — 120.; Авилиани С. Национальный вопрос в России и его разрешение в программах политических партий. Пг., 1917.;Всеподданейший доклад И. И. Воронцова-Дашкова Николаю II. 12.3.1905 г. // Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 481 — 482.;Всеподданейший доклад И. И. Воронцова-Дашкова. 22.4.1905 г. // Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 476 — 477.; Всеподданейший доклад А.П. Игнатьева 22 мая 1906 г. II Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 79 — 80.; Выписка из Всеподданейшего отчета о состоянии Тифлисской губернии за 1899 г. // Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 469 — 470

Всеподданейший доклад А.П. Игнатьева 22 мая 1906 г. ; Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 79 — 80.

Каппелер А. Россия — многонациональная империя. М., 2000.; Национальный вопрос в дореволюционной России и его решение после Великой Октябрьской социалистической революции / Под ред. Ю.С. Кукушкина. М., 1984.; Смит Э. Национализм и модернизм. Критический обзор современных теорий наций и национализма. М., 2004.; Тишков В.А. Очерки теории и политики этничности в России. М., 1997

Семковский С.Ю. Национальный вопрос в России. Пг., 1918; Драпкина Е. Национальный вопрос в царской России. М., 1930

Драпкина Е. Национальный вопрос в царской России. М., 1930.

Например: Высочайшее повеление, объявленое Министром Народного Просвещения «О разрешении Ольге Вернер открыть на ее средства в городе Лодзи женскую Гимназию с правами правительственных Гимназий». 4.6.1905 г. //ПСЗ. Собр. 3. Т. 25. Отд. 1. Ст. 26341

Высочайше утвержденное мнение Государственного Совета «Об устройстве надзора за начальными училищами Дерптского учебного округа». 26.1.1887 г. //ПСЗ. Собр. 3. Т. 7. Ст. 4196.

Мовсисян С.А. Состояние народного образования и распространение марксистских педагогических идей в Армении, 1900— 1917. Ереван, 1955.

Степанов Ю.Г. Национальные движения и национальная политика в Российской империи второй

Хоскинг Дж. Россия: народ и империя. Смоленск, 2000.
Хачапуридзе Г.В. Революция 1905 — 1907 гг. в Грузии // Революция 1905 — 1907 гг. в национальных районах России. М., 1955. С. 471 —535.; Представление МВД «Об изъятии управления имуществами армяно-григорианской церкви в России из ведения духовных установлений». Март 1900 г. // Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX — начало XX вв.) СПб., 1998. С. 769 — 773

Черменский ЕД. Буржуазия и царизм в революции 1905 — 1907 гг. М.-Л., 1939

Манифест «Союза армянских социал-демократов» (октябрь 1902 г.) //Программные документы национальных политических партий и организаций России (конец XIX в. 1917 г.). Вып. 1. М., 1996. С. 56 — 60.; Программа Армянской революционной партии "Дашнакцутюн" (1907 г.). Утверждена съездом партии 1907 г. // Программы политических партий России. Конец XIX — XX вв. М., 1995. С. 122 — 136

От Полтавской «Громады» Украинской демократической партии // Национальный вопрос в программных документах политических партий, организаций и движений России. Начало XX в. Томск, 1998. С. 63 — 66

Программа Белорусской социалистической громады (1917 г.) // Программы политических партий России. Конец XIX — XX вв. М., 1995. С. 147—151.

Программа Грузинской революционной партии социалистов-федералистов, утверждённая съездом (1904 г.) // Программы политических партий России. Конец XIX — XX вв. М., 1995. С. 184 — 192
Чмырь С.Г. Украинская демократическо-радикальная партия: генезис, программа, тактика (90-е годы XIX в. 1909 г.) // История национальных политических партий России. М., 1997. С. 146 — 153. Щёголев С. Украинское движение как современный этап южнорусского сепаратизма. Киев,1912.;Осерская Э.В Роль армянских политических партий в эволюции национально-освободительного движения армян в османской империи (1878 г. - начало xx в.) журнал: историческая и социально-образовательная мысль. №5, м., 2011.;Степанов Ю.Г. Национальные движения и национальная политика в Российской империи второй половины XIX — начала XX века // Освободительное движение в России. Саратов, 2007. Вып. 22. С. 64 — 74.;Смит М. Партия «Мусават» и формирование азербайджанского социал-демократического национализма// Там же. С. 154 — 163.; Смирнова М.И. Национальные политические партии России социал-демократического направления (конец XIX — начало XX в.) // История национальных политических партий России. М., 1997. С. 131 — 145.

Программа Армянской революционной партии "Дашнакцутюн" (1907 г.). Утверждена съездом партии 1907 г. // Программы политических партий России. Конец XIX — XX вв. М., 1995. С. 122 — 136.

Залевский К. Национальные партии в России // Общественное движение в России в начале XX века. Т. 3. Кн. 5. СПб, 1914. С. 227 — 344.; Копия с письма Н.Н. Анненкова В.А. Долгорукову. 17.3.1863 г. II Дякин B.C. Национальный вопрос во внутренней политике царизма (XIX —начало XX вв.)СПб, 1998. С. 431.

Алешкин A.M. Думы Таврического дворца. М., 2006.
Императорская Россия и мусульманский мир. Сборникматериалов.М., 2006.

Прочитано : 1


Напишите комментарии

(В своих комментариях читатели должны избегать выражения религиозной, расовой и национальной дискриминации, не использовать оскорбительных и унижающих выражений, а также призывов, противоречащих законодательству .)

Публиковать
Вы можете ввести 512 символов

Новостная Лента