კავკასიის ალბანეთის ძველი ეკლესიის ისტორია სამხრეთ კავკასიის ქრისტიანული წარსულის ერთ-ერთ რთულ და ნაკლებად ცნობილ გვერდად რჩება. ერთ დროს მას მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა რეგიონის რელიგიურ ცხოვრებაში, ჰქონდა საკუთარი საეკლესიო ტრადიცია, სულიერი ცენტრები და წერილობითი მემკვიდრეობა. თუმცა პოლიტიკური შერყევების, საეკლესიო განხეთქილებებისა და ხელისუფლების ცვლილების შედეგად მისი დამოუკიდებლობა თანდათან დაიკარგა, ხოლო ისტორიული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი სხვა საეკლესიო ტრადიციებს დაუკავშირდა. იმის შესახებ, თუ როგორ ჩამოყალიბდა ალბანური ეკლესიის ბედი, რა როლი ითამაშეს ამ პროცესებში ბიზანტიამ, სპარსეთმა, არაბთა სახალიფომ და სომხურმა ეკლესიამ და რატომ იწვევს კავკასიის ალბანეთის ისტორია დღესაც ინტერესს, ამის შესახებ მოგვითხრობს მანგლისისა და თეთრიწყაროს მიტროპოლიტი ანანია, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმიდა სინოდის წევრი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი და კავკასიის საეკლესიო ისტორიის მკვლევარი.
მიტროპოლიტის თქმით, სამხრეთ კავკასიაში ქრისტიანობის გავრცელების პირველ საუკუნეებში არსებობდა სამი უძველესი საეკლესიო ტრადიცია, კერძოდ ქართული, სომხური და ალბანური. მათი განვითარება მჭიდრო ურთიერთქმედებაში ხდებოდა, თუმცა მოგვიანებით ისტორიულმა მოვლენებმა მათ შორის ურთიერთობა არსებითად შეცვალა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი როლი იმ დროის ორი უდიდესი სახელმწიფოს, ბიზანტიისა და სპარსეთის იმპერიების დაპირისპირებამ ითამაშა, რომელთაგან თითოეული ცდილობდა კავკასიაში საკუთარი გავლენის განმტკიცებას.
მიტროპოლიტის მონათხრობში განსაკუთრებული ადგილი უკავია არაბთა ბატონობის პერიოდს, როდესაც მისი შეფასებით ალბანური ეკლესიის მდგომარეობამ ყველაზე სერიოზული ცვლილებები განიცადა. შუა საუკუნეების ისტორიულ ძეგლი „აღუანქის ქვეყნის ისტორია“, რომელიც ტრადიციულად მოვსეს კაღანკატვაცის სახელს უკავშირდება, მიტროპოლიტმა მოგვითხრო ალბანეთის კათოლიკოს ნერსეს I ბაკურის გარშემო განვითარებულ მოვლენებზე, რომლის რეზიდენცია ბარდაში იყო, თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. მიტროპოლიტმა ანანიამ აღნიშნა, რომ სომეხმა კათოლიკოსმა არაბ ხელისუფლებას ალბანური ეკლესიის მღვდელმთავრის წინააღმდეგ უჩივლა. ნერსესს ბრალად ედებოდა ბიზანტიური საეკლესიო ტრადიციის ერთგულება და ბიზანტიის იმპერატორისთვის ლოცვა. არაბთა სახალიფოსა და ბიზანტიის დაპირისპირების პირობებში მსგავს ბრალდებებს არა მხოლოდ რელიგიური, არამედ პოლიტიკური მნიშვნელობაც ჰქონდა. არაბი ხელისუფლების ჩარევის შემდეგ ალბანეთის კათოლიკოსი დააკავეს და დვინში გადაიყვანეს. მიტროპოლიტმა ასევე მოგვითხრო იმ დამცირებაზე, რომელსაც, ისტორიული გადმოცემის თანახმად, მასთან დაკავშირებული გარდმნის მმართველი ქალი შეეწირა. მისივე თქმით, ამ მოვლენებიდან რვა დღის შემდეგ ნერსესი გარდაიცვალა.
მიტროპოლიტი ანანია ამ ისტორიას უძველესი ალბანური ეკლესიის ბედისწერის ერთ-ერთ ყველაზე დრამატულ ეპიზოდად მიიჩნევს. თუმცა მისი აზრით მომხდარის შედეგები მხოლოდ ერთი საეკლესიო მღვდელმთავრის ბედით არ შემოიფარგლა. შემდგომ ბარდაში შედგა საეკლესიო კრება, რომლის გადაწყვეტილებებმაც არსებითად შეზღუდა ალბანური ეკლესიის დამოუკიდებლობა. ალბანეთის კათოლიკოსის არჩევა სომხური ეკლესიის დამტკიცებაზე დამოკიდებული გახდა. ამავდროულად საეკლესიო ცხოვრებაში სომხური ენის გავრცელება გაძლიერდა. მიტროპოლიტი სწორედ ამ ცვლილებებს ალბანური ეკლესიის მიერ დამოუკიდებელი მდგომარეობის თანდათანობითი დაკარგვის დასაწყისად მიიჩნევს. მისი გადმოცემით საქმე ეხებოდა არა მხოლოდ საეკლესიო მმართველობის სხვა იურისდიქციაში გადასვლას, არამედ უფრო ღრმა პროცესს, რომელმაც შეეხო ადგილობრივი ქრისტიანი მოსახლეობის ღვთისმსახურებას, მწერლობასა და ისტორიულ მეხსიერებას.
მიტროპოლიტის განსაკუთრებულ შეშფოთებას იწვევს ალბანური უძველესი მწერლობის ბედი. მისი თქმით შუა საუკუნეების წყაროებში შემონახულია ცნობები საეკლესიო წიგნებისა და ხელნაწერების განადგურების შესახებ. ის იხსენიებს გადმოცემას, რომლის მიხედვითაც ალბანური ხელნაწერების ნაწილი მდინარე ტრტუში, რომელსაც ის თანამედროვე მდინარე ტერტერს უკავშირებს, გადაუყრიათ.
მიტროპოლიტი ანანია თვლის, რომ მსგავს მოვლენებს შეიძლებოდა მძიმე შედეგები მოჰყოლოდა კავკასიის ალბანეთის დამოუკიდებელი სულიერი ტრადიციის შენარჩუნებისთვის. რადგან მწერლობა და საღვთისმსახურებო ენა არ არის მხოლოდ რელიგიური ურთიერთობის საშუალება, არამედ ხალხის ისტორიული მეხსიერების უმნიშვნელოვანესი მატარებელია.
ამასთან, როგორც მიტროპოლიტი აღნიშნავს, ალბანური წიგნიერი მემკვიდრეობა სრულად არ დაკარგულა. ბერების ნაწილმა შეძლო ცალკეული ხელნაწერების გადარჩენა და სამშობლოს დატოვება. ზოგიერთი მათგანი საქართველოში გაემგზავრა და შემდგომში სინაის ნახევარკუნძულზე, წმინდა ეკატერინეს მონასტერში მოხვდა. მწყემსმთავარი სწორედ ამ გარემოებას უკავშირებს ალბანური უძველესი მწერლობის ცალკეული ძეგლების შემორჩენას. ის ყურადღებას ამახვილებს ისეთ ხელნაწერებზე, სადაც თავდაპირველი ტექსტები მოგვიანებით წაუშლიათ და მათ თავზე ქართულენოვანი ჩანაწერები გაკეთებულა. ასეთ ხელნაწერებს პალიმფსესტები ეწოდება და ისინი განსაკუთრებულ ღირებულებას წარმოადგენენ კავკასიის ქრისტიანული მწერლობის ისტორიის შესასწავლად. მიტროპოლიტის განმარტებით ძველ ტექსტებზე ახალი ტექსტების გაჩენა შეიძლება დაკავშირებული ყოფილიყო თავდაპირველი წერილობითი ტრადიციის მატარებელთა თანდათანობით გაქრობასთან. მსგავსი ძეგლების შემორჩენის ფაქტი თავისთავად საშუალებას აძლევს მკვლევრებს, მრავალი საუკუნის შემდეგაც კი მიმართონ კავკასიის უძველესი ალბანეთის ენობრივ და სულიერ მემკვიდრეობას.
ალბანური ეკლესიის ბედისწერის განხილვისას მიტროპოლიტი ანანია ისტორიულ პარალელს ავლებს ქართულ ეკლესიასთან, რომელსაც ასევე უწევდა საკუთარი საღვთისმსახურებო ტრადიციის დაცვას უცხოური პოლიტიკური და რელიგიური გავლენის პირობებში.
ის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ქართველი კათოლიკოსის, კირიონის მოღვაწეობას მეექვსე საუკუნის ბოლოსა და მეშვიდე საუკუნის დასაწყისში. იმ დროს ქართული ისტორიული მიწების ნაწილში, უპირველეს ყოვლისა გუგარეთში, სომხური ეკლესიის გავლენა გაძლიერდა, ხოლო ზოგიერთ ტაძარში ღვთისმსახურება სომხურ ენაზე დაიწყო. მიტროპოლიტის თქმით კირიონმა ქართული ღვთისმსახურების აღდგენისთვის იბრძოლა, რამაც სომეხ სასულიერო პირებთან სერიოზული უთანხმოება გამოიწვია. ეს მოვლენები აისახა ისტორიულ კრებულში „ეპისტოლეთა წიგნი“, რომელიც იმ დროის საეკლესიო და პოლიტიკურ მოღვაწეთა მიმოწერას შეიცავს.
უთანხმოებამ ორ ეკლესიას შორის ღრმა განხეთქილება გამოიწვია. მიტროპოლიტის გადმოცემით სომეხმა კათოლიკოსმა აბრაამმა გამოაქვეყნა ეპისტოლე, რომელიც ზღუდავდა სომხებსა და ქართველებს შორის რელიგიურ და საზოგადოებრივ კონტაქტებს, მათ შორის ქართული სიწმიდეების მონახულებას. განსაკუთრებით იყო ნახსენები ჯვრის მონასტერი მცხეთაში და მანგლისის ტაძარი, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ქრისტიანული პილიგრიმობის ერთ-ერთ ცნობილ ცენტრს წარმოადგენდა. მიტროპოლიტი იხსენებს, რომ ქართული საეკლესიო გადმოცემის თანახმად მანგლისში ინახებოდა სიწმიდეები, რომლებიც დაკავშირებული იყო იესო ქრისტეს ჯვარცმასთან და რომლებიც ქართულ სამეფოს იმპერატორ კონსტანტინეს დროს გადაეცა. სწორედ ამის წყალობით ტაძარი იზიდავდა პილიგრიმებს არა მხოლოდ საქართველოდან, არამედ სომხეთიდან და კავკასიის ალბანეთიდანაც.
ამ მოვლენების ალბანური ეკლესიის ბედისწერასთან შედარებისას მიტროპოლიტი ხაზს უსვამს საღვთისმსახურებო ენის, საეკლესიო მმართველობისა და საკუთარი წერილობითი ტრადიციის შენარჩუნების მნიშვნელობას. მისი გაგებით სწორედ ეს კომპონენტები აძლევდნენ უძველეს ქრისტიანულ თემებს საშუალებას, შეენარჩუნებინათ ისტორიული მემკვიდრეობითობა მაშინაც კი, როცა პოლიტიკური შერყევები ხდებოდა. საუბრისას განიხილეს 2014 წლის 12 დეკემბერს საქართველოს პრემიერ-მინისტრისადმი სომხური ეპარქიის მეთაურის, ეპისკოპოს ვაზგენ მირზახანიანის მიერ გაგზავნილი მიმართვა. ინტერვიუში საუბარი იყო 442 ეკლესიისა და მონასტრის, ასევე სხვა რელიგიური ობიექტის ჩამონათვალი, რომელზეც ჟურნალისტის მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად სომხური მხარე პრეტენზიას აცხადებდა. ამ მიმართვის კომენტირებისას მიტროპოლიტმა ანანიამ მკვეთრი უთანხმოება გამოხატა მსგავსი პრეტენზიების ისტორიულ საფუძვლებთან დაკავშირებით. მისი აზრით ნახსენები ტაძრების მნიშვნელოვანი ნაწილი ქართული წარმოშობისაა, მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეულ პერიოდებში ისინი სომხური ეკლესიის მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდნენ. მიტროპოლიტმა ასევე გააკრიტიკა გადაწყვეტილება, პირდაპირ მთავრობის მეთაურისთვის მიემართათ და არა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქისთვის. ის თვლის, რომ საეკლესიო ისტორიისა და ტაძრების კუთვნილების საკითხები, უპირველეს ყოვლისა, საეკლესიო ხელისუფლებისა და საჭირო ისტორიული ცოდნის მქონე სპეციალისტების მონაწილეობით უნდა განიხილებოდეს. მიტროპოლიტმა ივარაუდა, რომ საერო ხელისუფლებისთვის მიმართვა შეიძლება გამოწვეული ყოფილიყო მათ მიერ საეკლესიო ისტორიის საკითხებში არასაკმარისი ინფორმირებულობის გათვლით. მან წარმოდგენილი პრეტენზიები ისტორიულად დაუსაბუთებელი უწოდა და გააფრთხილა, რომ მსგავსმა დავებმა შეიძლება გაართულოს ურთიერთობა ორ ეკლესიას შორის.
ეს თემა პირდაპირ კავშირშია კავკასიის ალბანეთის მემკვიდრეობის შესწავლასთან. რეგიონის ისტორია აჩვენებს, თუ რამდენად რთული შეიძლება იყოს უძველესი ქრისტიანული ძეგლების კუთვნილების საკითხები, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საუკუნეების განმავლობაში იცვლებოდა სახელმწიფო საზღვრები, საეკლესიო მმართველობა, საღვთისმსახურებო ენები და მოსახლეობის შემადგენლობა.
მიტროპოლიტმა განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო კავკასიის უძველესი ალბანეთის მოსახლეობის თანამედროვე შთამომავლებს. მან უპირველეს ყოვლისა ახსენა უდინები, რომლებსაც ის ისტორიულ უტიქის ოლქთან და უძველეს ალბანურ მოსახლეობასთან აკავშირებს. მისი თქმით უდინებმა შეინარჩუნეს კავშირი ამ ისტორიულ ტრადიციასთან და კვლავ ცხოვრობენ თანამედროვე აზერბაიჯანის სხვადასხვა რაიონში, მათ შორის ოღუზის რაიონში.
საუბრის მნიშვნელოვან თემად იქცა უძველესი ალბანური ეკლესიის მიმართ ისტორიული სამართლიანობის აღდგენის შესაძლებლობაც. დამოუკიდებლობის დაკარგვის მიზეზების საკუთარი გაგების ჩამოყალიბების შემდეგ მიტროპოლიტმა ანანიამ აღნიშნა, რომ ალბანური ეკლესიის ისტორია შორეული შუა საუკუნეების წარსულით არ შემოიფარგლება. მისი წერილობითი მემკვიდრეობა, უძველესი ტაძრები, საეკლესიო ტრადიციები და კავკასიის ალბანეთის ქრისტიანულ თემებზე მეხსიერება კვლავაც იწვევს ინტერესს ისტორიკოსებში, თეოლოგებსა და კულტურული მემკვიდრეობის მკვლევრებში.
კავკასიის ალბანეთის ეკლესიის ისტორია გვახსენებს, თუ რამდენად მჭიდროდაა გადაჯაჭვული სამხრეთ კავკასიის ხალხთა ბედისწერა. საუკუნეების განმავლობაში აქ იცვლებოდა სახელმწიფოები, საზღვრები და საეკლესიო იურისდიქციები, მაგრამ წინა თაობების მიერ შექმნილი სულიერი და კულტურული ძეგლები კვლავაც რეგიონის საერთო ისტორიის ნაწილად რჩებოდა. უძველესი ტაძრების შენარჩუნება, ხელნაწერების შესწავლა, ისტორიული მეხსიერების პატივისცემა და ღია სამეცნიერო დიალოგი დაგვეხმარება კავკასიის ალბანეთის წარსულის უკეთ გაგებაში. რადგან ჭეშმარიტი პატივისცემა ისტორიის მიმართ იწყება არა მემკვიდრეობისთვის ბრძოლით, არამედ მისი მომავალი თაობებისთვის შენარჩუნების სურვილით.
